Taimanov Sicilian hay Møller Attack: cái nhãn dán sai và điều nó hé lộ về cách chúng ta học cờ

Bốn giờ sáng ở Bình Dương, tách cà phê đã nguội từ lúc nào, tôi mở một khóa cờ dài sáu mươi phút trên màn hình. Tiêu đề ghi rõ ràng: The Taimanov Sicilian. Tôi chờ những nước đi mà mình đã nhìn thấy hàng nghìn lần trong các giải đấu lớn: 1.e4 c5, rồi Nf3, e6, d4, cxd4, Nxd4, Nc6 — chuỗi nước mang tên Mark Taimanov, nghệ sĩ dương cầm người Nga từng song tấu cùng Sviatoslav Richter trước khi trở thành Đại kiện tướng, người để lại dấu tay trên một trong những hệ thống phòng thủ kín kẽ nhất thế kỷ hai mươi. Nhưng nước đầu tiên hiện ra trên bàn cờ là 1.e4 e5. Tôi dừng video. Không một ván Taimanov Sicilian nào bắt đầu bằng e5. Người ta không mở cánh cửa mang tên Sicily rồi bước vào một căn phòng Italy. Ngón tay tôi lần lại chuỗi nước: 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Nf6 4.d4 exd4 5.e5. Đây là Italian Game, cụ thể hơn là nhánh Italian sắc bén khi gặp Two Knights Defense, và trong giới phân tích người ta gọi nó bằng một cái tên riêng: Møller Attack, theo tên kỳ thủ Đan Mạch Jørgen Møller. Cùng thế cờ ấy cũng có thể chui vào từ ngả Scotch Game: 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.d4 exd4 4.Bc4 Nf6 5.e5. Hai con đường, một đích đến. Sự nhầm lẫn nằm ở tầng sâu hơn một lỗi biên tập. Taimanov Sicilian thuộc họ Sicilian, mở đầu bằng 1.e4 c5, rồi 2.Nf3 e6, 3.d4 cxd4, 4.Nxd4 Nc6. Møller Attack thuộc họ e5, họ của những ván cờ mở, nơi hai bên tranh nhau từng ô vuông ngay từ nước thứ hai. Hai thế giới khác nhau, hai triết lý khác nhau, hai kiểu trí nhớ khác nhau. Khóa học tự giới thiệu ba hướng phòng thủ mà quân đen có thể chọn sau 5.e5: 5...d5, 5...Ng4 và 5...Ne4. Nó khẳng định biến này sắc bén, tương đối dễ học với kỳ thủ phong trào, khó để quân đen cân bằng theo cách đơn giản, và rằng Evgeny Sveshnikov — người mà hệ thống Sveshnikov Sicilian mang tên — từng sử dụng nó với kết quả rất tốt. Sáu mươi phút cho tất cả những điều đó. Tôi dành hai buổi tối để dựng lại ba nhánh. Điều đầu tiên tôi nhận ra là ba nhánh ấy không cùng một tính cách; chúng là ba ván cờ khác nhau bị nhét chung vào một cái tên. Sau 5...d5, trung tâm đóng lại, quân trắng mất con tốt d4 nhưng đổi lấy không gian và thế chủ động. Ván cờ chuyển sang dạng tích lũy: từng nước đi nhỏ, từng ô vuông, từng quân tượng bị khóa. Đây là kiểu thế cờ mà kỳ thủ phong trào thắng khi kiên nhẫn và thua khi sốt ruột. Sau 5...Ng4, quân đen chĩa thẳng vào f2, đe dọa những đường chéo quanh vua trắng. Bàn cờ biến thành một cuộc đua: ai đến trước, ai mở được cột, ai đưa được quân nặng vào cuộc trước. Không có chỗ cho sự chậm rãi. Sau 5...Ne4, quân mã đen chiếm một tiền đồn giữa bàn cờ, quân trắng phải quyết định ngay: đổi quân hay nhường thế. Đây là nhánh của những quyết định sớm và hậu quả dài. Ba nhánh, ba bản nhạc. Một khóa học sáu mươi phút có thể vẽ được đường viền của cả ba, nhưng tôi tự hỏi liệu nó có đủ thời gian dạy người học cách nghe nhạc. Nước 5.e5 hay ở chỗ nó vừa chiếm không gian, vừa tấn công quân mã f6, vừa buộc quân đen phải trả lời ngay. Quân trắng chấp nhận mất con tốt d4, chấp nhận cấu trúc tốt xấu hơn, để đổi lấy thế tấn công. Đó là một món hời điển hình của trường phái lãng mạn, và cũng là một món nợ điển hình. Khi thế tấn công không đến, người ta ngồi lại với cấu trúc tốt xấu của mình và tự hỏi vì sao mình đã đổi. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các ván đấu ở nhiều cấp độ khác nhau, tôi luôn làm một việc khi nghiên cứu một biến khai cuộc: bật lại các ván cũ, không phải để tìm nước hay nhất, mà để xem con người ta đã thất bại ở đâu. Møller Attack có tuổi đời hơn một thế kỷ. Nó sống sót qua từng ấy thời gian vì nó tạo ra những ván cờ mà bên yếu hơn về kỹ thuật vẫn có thể thắng bằng lòng dũng cảm. Nhưng cái tên sai mới là chỗ đáng nói. Taimanov và Sveshnikov là hai cái tên Sicilian. Chúng đứng cạnh nhau tự nhiên đến mức người ta đọc Taimanov Sicilian rồi thấy Sveshnikov trong phần giới thiệu và gật đầu tin ngay, bởi hai từ ấy thuộc cùng một gia đình trong trí nhớ của người chơi cờ. Chỉ có điều nội dung bên trong không thuộc gia đình ấy. Nó là một ván cờ mở, một ván Italy, một thứ hoàn toàn khác. Tôi không cho rằng đây là một âm mưu. Tôi cho rằng đây là cách ký ức tập thể của giới cờ vua vận hành: chúng ta nhớ tên trước, nhớ nội dung sau, và đôi khi không bao giờ quay lại kiểm tra phần thứ hai. Cả một thế hệ học khai cuộc bằng cách gắn nhãn, dán tên, xếp hộp; và nhãn dán sai thì nằm nguyên ở đó, truyền từ bài viết này sang video khác, từ khóa học này sang danh mục tìm kiếm kia. Người mua tìm tài liệu Taimanov sẽ lạc đường. Người mua tìm tài liệu Italian sẽ không tìm thấy nó. Trong một thị trường mà khả năng được tìm thấy quyết định sự sống còn của sản phẩm, một cái tên sai không phải chuyện nhỏ. Và có một nghịch lý lớn hơn nằm dưới lớp nhãn ấy. Các biến khai cuộc sắc bén thường được quảng cáo cho kỳ thủ phong trào bằng lập luận: học nó dễ, chỉ cần nhớ vài chuỗi nước. Nhưng phần khó của một biến sắc bén chưa bao giờ là phần tấn công. Phần khó là những phút ngồi trước bàn cờ khi đối thủ không đi theo sách, khi sự chuẩn bị đã cạn, và ta phải tự tính toán bằng chính cái đầu của mình. Chính tài liệu gốc cũng thừa nhận điều này khi lưu ý rằng những vấn đề được đặt ra có thể rất khó giải trên bàn thật. Nói cách khác: người ta bán cho bạn tấn công, nhưng thứ sẽ được kiểm tra lại là phòng thủ. Về phần Sveshnikov, tôi giữ thái độ thận trọng. Ông là Đại kiện tướng người Nga, một chuyên gia Sicilian, và việc ông từng thử Møller Attack hoàn toàn hợp lý với một người ưa những thế cờ cụ thể, giàu tính toán. Nhưng kết quả rất tốt là một câu không có số. Không năm, không giải, không ván. Trong nghề của tôi, đó là câu để tin bằng thiện chí, không phải để trích dẫn. Tuổi tác không tắt đi tình yêu bàn cờ, chỉ đổi màu thôi. Hồi hai mươi tuổi, tôi học khai cuộc như học vũ khí: càng sắc càng tốt. Ba mươi bảy tuổi, tôi học khai cuộc như học một ngôn ngữ: điều quan trọng không phải câu châm ngôn hay nhất, mà là khả năng nói được khi không có sách. Sáu mươi ngày nghe lại những ván cờ cũ trong căn hộ ở Bình Dương, tôi tưởng tượng tiếng hò reo của những chiếc ghế trống trong hội trường thi đấu. Ván cờ kết thúc, nhưng khoảng lặng vẫn còn vang trong ký ức tôi. Và trong khoảng lặng ấy, điều duy nhất còn lại là câu hỏi tôi tự đặt cho mình: mình đang học một biến khai cuộc, hay đang học cách gọi đúng tên sự vật? Nếu một khóa cờ sáu mươi phút dạy được người ta một thế cờ sắc bén, tốt. Nếu nó dạy được người ta rằng cái nhãn dán trên hộp không phải thứ nằm trong hộp, thì tốt hơn nhiều.