9…a5 giữa tin Samarkand: Đĩa DVD cờ vua và khoảng trống dữ liệu của một lời hứa

Sáu giờ sáng, hộp thư của tôi sáng lên một dòng: “Samarkand R7 (open): Uzbekistan continue dominating run, extend lead.”

Tôi mở nó ra. Không Samarkand. Không Uzbekistan. Không vòng bảy, không bảng xếp hạng, không một cái tên kỳ thủ nào. Trong đó là một đĩa DVD cờ vua.

Nó tự giới thiệu như liều thuốc giải cho một cơn đau rất cụ thể: nước thứ chín …a5 chống lại Đòn Lưỡi Lê của Trắng trong Phòng thủ Ấn Độ của Vua. Người bán hứa một thế trận lành mạnh, ít biến cụ thể, thoát khỏi những dây biến dài mà máy tính đọc vanh vách còn người thì không. Và câu tôi đọc đi đọc lại ba lần: “về khách quan, cơ hội là cân bằng”.

Tôi gõ lại hai chữ Samarkand vào cuốn sổ bìa da đã sờn, bên cạnh tách cà phê đen không đường. Mười tám năm ở tòa soạn Thể thao Đà Nẵng dạy tôi một thứ: khi một tiêu đề và một nội dung không thuộc về nhau, thì vết rách nằm ở giữa mới là chỗ đáng nhìn. Không phải để bắt lỗi. Mà để hiểu chúng ta đang đọc cái gì.

Một nước cờ không cần khán giả vẫn đầy tiếng động. Đĩa DVD ấy cũng vậy. Nó không có tiếng vỗ tay, không có bình luận viên, không có còi hết giờ. Nhưng nó chạm vào một chỗ rất nhạy trong làng cờ phong trào Việt Nam — chỗ mà hàng nghìn người đang chơi hệ thống này đang mắc kẹt, và hầu như không ai nói thẳng ra.

Bối cảnh: cơn đau có tên Lưỡi Lê

Phòng thủ Ấn Độ của Vua có một vinh quang đã cũ. Thời Garry Kasparov còn dùng nó như vũ khí chính, người ta nói về nó bằng giọng của một hệ thống có thể đánh bại bất cứ ai. Đen để Trắng dựng một trung tâm to, rồi từ từ khoan vào đó. Triết lý siêu hiện đại ấy quyến rũ đến mức nó trở thành bản sắc của cả một thế hệ kỳ thủ.

Nhưng có một nhánh cụ thể khiến nhiều người chơi hệ thống này phải nhăn mặt: Mar del Plata. Sau khi Đen chơi …e5 và …Nc6, Trắng đẩy tốt lên d5, khóa trung tâm, và rồi — đây là nhát dao — chơi b4. Đòn Lưỡi Lê. Chín nước, một cú đẩy tốt, và thế trận tách thành hai cánh đánh nhau: Trắng xô sang cánh hậu, Đen xô sang cánh vua. Không còn chuyện chơi cờ. Chỉ còn chuyện ai đâm trước.

Trong nhiều thập kỷ, câu trả lời chính thống của Đen là …Nh5. Mã nhảy lên vành đai, nhắm vào ô f4, chuẩn bị …f5, mở cánh vua như bung một cánh cổng. Về mặt lý thuyết, đó là con đường được phân tích kỹ nhất trong toàn bộ hệ thống. Về mặt thực hành, đó là cơn ác mộng.

Tôi từng ngồi ở một câu lạc bộ cờ nhỏ trên đường Nguyễn Chí Thanh, Đà Nẵng, nhìn một cậu bé mười lăm tuổi cắm mặt vào màn hình sau khi thua ván thứ ba liên tiếp ở đúng dây biến đó. Cậu ấy thuộc đến nước hai mươi hai. Đối thủ của cậu ấy thuộc đến nước hai mươi lăm. Không ai trong hai người hiểu mình đang làm gì. Cả hai chỉ đang đọc thuộc lòng một bài thơ mà người khác viết.

Đó là lý do đĩa DVD kia tồn tại. Nó không bán một nước cờ. Nó bán một lối thoát.

Tôi tưởng bị lưu đày khỏi cái sân cỏ, hóa ra bàn cờ đưa tôi vào sâu trong chính mình — và vào sâu trong nỗi sợ rất người của những ai phải học thuộc lòng để tồn tại.

Điều gì thực sự xảy ra ở nước thứ chín …a5

Hãy bắt đầu từ cấu trúc, không phải từ biến.

Trắng vừa chơi b4. Tốt b4 làm ba việc cùng lúc: nó đe dọa đẩy b5 xua Mã c6, nó mở đường cho Tượng ra a3 hoặc b2, và nó tạo một mũi khoan dài hạn vào cấu trúc cánh hậu của Đen.

Nước …a5 trả lời trực diện vào mũi khoan đó. Nó đánh vào chân của b4, mở cột a cho Xe, và quan trọng nhất — nó buộc Trắng phải quyết định ngay: giữ căng thẳng bằng Ba3, hay chấp nhận mở cột bằng bxa5.

Giá trị của …a5 không nằm ở việc nó mạnh. Nó nằm ở việc nó buộc đối phương phải suy nghĩ thay vì phải nhớ.

Đó là một câu rất khác với câu “nước này hay”. Và sự khác biệt ấy là toàn bộ câu chuyện.

Nhìn vào thế trận sau …a5. Đen không còn cố gắng phản công ngay ở trung tâm. Đen chấp nhận rằng cánh vua sẽ mở chậm hơn, rằng …f5 sẽ đến muộn hơn một nhịp, rằng Mã sẽ phải đi đường vòng qua d7 hoặc e8. Đổi lại, Đen có một thứ mà dây …Nh5 không cho: thời gian để hiểu.

Tôi đã dành nhiều buổi tối đặt thử hai thế trận cạnh nhau. Một bên là …Nh5, nơi mọi nước đều có dấu chân của máy tính, nơi đi sai một nhịp là mất Tượng hoặc mất tốt không gỡ được. Một bên là …a5, nơi mà nếu bạn đi chậm một nhịp, bạn vẫn còn một thế trận để chơi.

Với người chơi dưới 2300, thứ hai thường quan trọng hơn thứ nhất.

Vì sao nước này hợp với người chơi phong trào

Hãy nói thẳng về đối tượng.

Người mua đĩa DVD này không phải là một thành viên đội tuyển quốc gia. Anh ta là một người chơi câu lạc bộ, có thể từ 1500 đến 2200, đã chọn Phòng thủ Ấn Độ của Vua làm hệ thống chính, và mỗi lần gặp Đòn Lưỡi Lê là mỗi lần anh ta chuẩn bị tinh thần cho một ván cờ mà mình sẽ thua vì không nhớ đủ.

Anh ta không thiếu nhiệt huyết. Anh ta thiếu thời gian.

Một người làm việc tám tiếng, có con nhỏ, chơi cờ ba buổi tối một tuần, không thể nhồi vào đầu hai trăm nước của một dây biến mà chính các đại kiện tướng cũng phải mở máy ra xem trước mỗi ván. Đó là sự thật trần trụi của cờ phong trào, và bất kỳ sản phẩm nào thừa nhận nó đều đã đi trước một bước.

Đĩa DVD kia thừa nhận nó. Đó là điểm mạnh thật của nó.

Nước …a5, ở tầng sâu nhất, là một nước cờ của người lớn. Nó nói: tôi không cố thắng trong hai mươi nước. Tôi cố chơi một thế trận mà tôi hiểu.

Tôi đã bình luận nhiều ván ở sân Hòa Xuân, và tôi học được rằng người ta thua không phải vì thiếu nước hay. Người ta thua vì bước vào một thế trận mà mình không có bản đồ. …a5 đưa cho người chơi một tấm bản đồ đơn giản hơn. Nó không đưa họ đến đích nhanh hơn. Nó chỉ đảm bảo họ không lạc.

Nhưng khoảng trống nằm ở đây

Đến đây thì phải nói câu khó nghe.

Không có một con số nào trong toàn bộ lời chào hàng đó.

Không tỷ lệ thắng. Không tỷ lệ hòa. Không tỷ lệ khớp nước với máy tính. Không một ván mẫu từ cơ sở dữ liệu. Không một dẫn chứng từ một giải đấu nào trong hai mươi năm gần đây.

Chỉ có một câu: “những thế trận lành mạnh, rất ít biến cụ thể”.

Và câu này thì không thể kiểm chứng bằng bất cứ cách nào.

Tôi đã theo dõi các ván đấu của hệ thống này trong nhiều năm, và tôi biết một điều mà người ngoài thường không để ý: “cân bằng về mặt khách quan” và “dễ chơi” là hai chuyện hoàn toàn khác nhau, và người bán sản phẩm khai thác rất giỏi chỗ nhập nhằng đó.

Một thế trận cân bằng vẫn có thể là một thế trận mà bạn phải hiểu cấu trúc tốt tượng, hiểu khi nào thì cột a trở thành con dao, hiểu khi nào thì việc Trắng giữ căng thẳng ở b4 là một sai lầm vì nó khóa luôn Xe của chính mình.

Cân bằng không có nghĩa là nhẹ. Cân bằng chỉ có nghĩa là chưa ai sai.

Và đây là chỗ tôi nghĩ đến những người mua đĩa. Họ sẽ mở đĩa ra với kỳ vọng về một nút bấm. Họ sẽ chơi …a5 trong ván cờ câu lạc bộ đầu tiên, thoát khỏi cơn ác mộng …Nh5, đạt được một thế trận cân bằng — rồi ngồi đó, ở nước hai mươi, với một thế trận bằng nhau mà họ không biết phải làm gì tiếp.

Đó là một kiểu đau mới. Không ồn ào như kiểu cũ. Nhưng cũng không nhẹ hơn.

Điểm mù của ký ức tập thể

Người ta hay nhớ những nước cờ hay. Rất ít người nhớ những thế trận bằng nhau.

Cả làng cờ đã được huấn luyện để nhớ những dây biến quyết định, những nước hy sinh quân, những đòn chiếu hết ở nước ba mươi. Ký ức tập thể ấy lưu lại những đỉnh cao và xóa sạch những vùng đồng bằng — nơi mà phần lớn các ván đấu thực sự diễn ra.

Nước …a5 nằm ở vùng đồng bằng. Không ai viết sách về vùng đồng bằng.

Và đó chính là lý do nó có giá trị.

Nhưng cũng chính vì thế mà nó không thể được quảng cáo bằng ngôn ngữ của đỉnh cao. Khi một sản phẩm nói “thoát khỏi những dây biến máy tính không biết xử lý”, nó đang nói với bạn rằng bạn sẽ bước vào một vùng mà chính bạn phải tự tìm đường. Nó không hứa hẹn bạn thắng. Nó hứa hẹn bạn không phải học thuộc.

Hai lời hứa đó khác nhau. Và người mua xứng đáng được nghe lời hứa thứ hai một cách rõ ràng.

Có một điều nữa mà ký ức tập thể bỏ sót: nước …a5 không mới. Nó là một biến đã tồn tại rất lâu, đã từng được chơi ở các giải mạnh, và đã từng bị Trắng chuẩn bị đối phó. Giá trị của nó bây giờ không nằm ở tính mới. Nó nằm ở chỗ nó đã bị lãng quên đủ lâu để trở thành một cú bất ngờ ở cấp câu lạc bộ.

Đó không phải là một phát minh. Đó là một sự trở về.

Và tôi hiểu rất rõ cảm giác ấy. Mười tám năm trong tòa soạn, rồi bị gạch bài, rồi làm lại từ đầu với một blog cá nhân. Giá trị của một người trở về không nằm ở việc người đó mới. Nó nằm ở việc người đó đã đi qua vòng tròn và biết chỗ nào có đá.

Vấn đề của nguồn tin, không phải vấn đề của nước cờ

Quay lại dòng tiêu đề Samarkand.

Tôi không có cơ sở để nói dòng tiêu đề đó sai. Có thể có một giải đấu thật đang diễn ra, có thể đội Uzbekistan thật đang dẫn đầu, có thể vòng bảy thật đã kết thúc với những kết quả đáng chú ý. Nếu vậy, đó là một bản tin thể thao bình thường và có giá trị riêng của nó.

Nhưng nó không nằm trong cùng một văn bản với đĩa DVD kia.

Khi hai mảnh ghép không khớp, có hai khả năng. Một là ai đó ghép nhầm. Hai là ai đó ghép cố ý, để một tiêu đề về một giải đấu hấp dẫn kéo mắt người đọc đến một trang bán hàng.

Cả hai khả năng đều đáng lo, nhưng khả năng thứ hai đáng lo hơn.

Vì nếu khả năng thứ hai đúng, thì vấn đề không còn là cờ vua nữa. Vấn đề là cách chúng ta tiêu thụ thông tin thể thao.

Tôi đã nhận rất nhiều thư mời, thông cáo, quảng cáo trong bốn mươi năm. Tôi biết mùi của một văn bản được viết ra để bán. Nó ngắn ở chỗ cần dài, và dài ở chỗ cần ngắn. Nó nói nhiều về cảm giác và rất ít về con số.

Đĩa DVD kia làm đúng như vậy.

Về mặt nước cờ, nó có thể đúng. Về mặt thông tin, nó chưa cho tôi một lý do nào để tin.

Ở cấp độ cao nhất thì sao

Ở cấp đại kiện tướng, Phòng thủ Ấn Độ của Vua không còn chiếm vị trí thống trị như thời Kasparov. Các kỳ thủ hàng đầu có đội phân tích, có cơ sở dữ liệu khổng lồ, có thư ký riêng đọc máy trước mỗi ván. Với họ, một biến lạ không tự động trở thành một vũ khí. Nó chỉ trở thành một việc phải mất thêm ba mươi phút chuẩn bị.

Vì thế, giá trị thực sự của …a5 tại cấp cao không phải là “cân bằng về mặt khách quan”. Nó là “lợi thế về mặt bất ngờ”, và lợi thế bất ngờ luôn có hạn sử dụng.

Lợi thế ấy không tồn tại sau lần thứ hai.

Ở cấp phong trào, mọi chuyện khác hẳn. Đối thủ của bạn ở câu lạc bộ tuần sau sẽ không mở máy ra xem cách đối phó với …a5. Anh ta sẽ chơi theo thói quen. Và nếu bạn đã chuẩn bị một thế trận mà anh ta chưa từng gặp, bạn đã có lợi thế đó — không phải vì bạn mạnh hơn, mà vì bạn biết rõ hơn một thứ.

Đó là lý do đĩa DVD này có thị trường. Không phải vì nước cờ. Mà vì khoảng trống giữa cơ sở dữ liệu của đại kiện tướng và đĩa cứng của người chơi câu lạc bộ.

Điều đáng theo dõi

Nếu anh muốn biết đĩa DVD này có giá trị hay không, đừng hỏi người bán. Hãy vào cơ sở dữ liệu, lọc các ván có nước …a5 ở nước thứ chín, rồi xem tỷ lệ thắng của Trắng và của Đen trong hai mươi năm gần đây. Nếu tỷ lệ đó nghiêng hẳn về một bên, câu “cân bằng về mặt khách quan” tự nó sẽ trả lời.

Hãy xem cả những ván mà Đen đạt được thế trận cân bằng. Rồi xem Đen có giữ được nó hay không. Vì đây mới là câu hỏi thật. Không phải “có cân bằng hay không”. Mà là “sau khi cân bằng, ai hiểu thế trận hơn”.

Tôi muốn nói một chuyện với những người chơi trẻ đang đọc bài này.

Nước cờ hay nhất không phải là nước máy tính chọn. Đó là nước mà bạn có thể giải thích bằng lời của chính mình. Nếu bạn hiểu vì sao …a5 nằm trên bàn, thì bạn có thể chơi nó trong ba mươi ván tiếp theo mà không cần nhớ gì cả. Nếu bạn chỉ ghi nhớ nó, thì bạn đang đổi một bài học thuộc lòng này lấy một bài học thuộc lòng khác.

Và đó là điều tôi lo nhất cho thế hệ kỳ thủ lớn lên cùng máy tính. Các bạn có nhiều công cụ hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây. Các bạn cũng có ít thời gian để sai hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây. Một người mười lăm tuổi thuộc hai trăm nước nhưng không hiểu nổi cấu trúc tốt có lẽ đang đánh đổi một cách rất phũ phàng.

Cờ vua không số liệu là một bài thơ khuyết nhịp. Nhưng cờ vua chỉ có số liệu là một bản nhạc không có người nghe.

Điều còn lại

Tôi không biết liệu nước …a5 có thật sự là câu trả lời cho Đòn Lưỡi Lê hay không. Tôi chỉ biết nó cũ hơn cái cách người ta đang bán nó. Và tôi chỉ tin một điều: những giải đấu vĩ đại nhất trong đời tôi đều không được thắng bằng một nước máy tính. Chúng được thắng bởi một người, ở một thời điểm, hiểu rõ điều mình đang làm.

Sáu giờ sáng. Tôi đóng hộp thư lại. Ngoài cửa sổ, Đà Nẵng đang sáng lên. Tôi rót thêm cà phê và nghĩ về cậu bé mười lăm tuổi ở câu lạc bộ năm nào, người thuộc đến nước hai mươi hai và vẫn thua.

Câu hỏi tôi để lại đây không dành cho đĩa DVD kia. Nó dành cho bạn:

Nếu Đòn Lưỡi Lê không còn là cơn ác mộng, liệu bạn sẽ chơi cờ vua vì bạn hiểu nó — hay vì bạn cuối cùng cũng đã thuộc đủ nhiều để không phải hiểu gì cả?